Nasz ulubiony napój, poza cudownym aromatem i wybornym smakiem, ma również wiele interesujących właściwości. Z niektórych z nich zdajemy sobie sprawę, inne pozostają nam nieznane. Odpowiedzialna za nie jest kofeina - psychoaktywna substancja o działaniu stymulującym i pobudzającym. Jest to jeden z najlepiej poznanych alkaloidów i jednocześnie jeden z najczęściej spożywanych przez ludzi. Przyjrzyjmy się jej działaniu na ludzki organizm.

Efekty spożycia kofeiny zaczynamy odczuwać mniej więcej po pół godziny. Kofeina blokuje w mózgu receptory adenozyny – substancji, która w ciągu dnia sygnalizuje zmęczenie – dlatego czujemy się bardziej rozbudzeni. Może też przyspieszać bicie serca i krótkotrwale podnosić ciśnienie krwi. To, jak silnie działa, zależy od osoby: jedni po filiżance kawy czują wyraźne pobudzenie, inni prawie żadne, a u części osób kofeina wypita po południu utrudnia zasypianie. Kofeina jest składnikiem niektórych leków przeciwbólowych, ale to nie znaczy, że kawa leczy ból głowy – u części osób nagłe odstawienie kawy bywa wręcz przyczyną bólu głowy. W szpitalach kofeinę podaje się też jako lek wcześniakom, ale to leczenie pod kontrolą lekarzy, które nie ma nic wspólnego z piciem kawy.

Często można przeczytać, że kofeina „przyspiesza przemianę materii” i pomaga spalać tłuszcz, a kawa jest składnikiem diet odchudzających. W UE nie zatwierdzono jednak żadnego oświadczenia zdrowotnego o wpływie kofeiny na masę ciała – kawa nie jest sposobem na odchudzanie. Filiżanka czarnej kawy bez dodatków ma za to tylko kilka kalorii. Kawa zawiera też polifenole, głównie kwasy chlorogenowe, zaliczane do przeciwutleniaczy, ale to nie oznacza, że chroni przed chorobami – żadne oświadczenie zdrowotne dotyczące kawy ani kofeiny nie zostało dotąd zatwierdzone w UE. Przeciwnicy kawy przywołują argument o wypłukiwaniu wapnia z organizmu. Kofeina rzeczywiście na krótko zwiększa wydalanie wapnia z moczem, ale przy umiarkowanym piciu kawy i diecie, która dostarcza wapnia w odpowiedniej ilości, ma to niewielkie znaczenie.

Ten sam alkaloid znajdziemy również – lecz pod innymi nazwami – w kilku innych roślinach, z których liści bądź owoców przygotowuje się pobudzające napary. Zawarta w herbacie teina, guaranina znajdująca się w owocach guarany, czy mateina, którą znajdziemy w yerba mate, czyli liściach ostrokrzewu paragwajskiego, to nic innego, jak właśnie dobrze nam znana kofeina. Zawierają ją również orzeszki koli i nasiona kakaowca. Ciekawostką jest fakt, iż alkaloid ten w rzeczywistości jest naturalnym pestycydem, przy pomocy którego rośliny bronią się przed owadami. Tak! Kofeina może być szkodliwa, a nawet zabójcza. Jednak nie musimy się jej obawiać, ponieważ dawka śmiertelna dla dorosłego człowieka wynosi 10g. Żeby przyjąć tak ogromną dawkę kofeiny, należałoby wypić – bagatela! - blisko 80 filiżanek kawy naraz! Ponadto nie zapominajmy o zjawisku tachyfilaksji, czyli o stopniowym uodparnianiu się organizmu na działanie alkaloidu czy lekarstwa, zachodzącym podczas długotrwałego i systematycznego jego przyjmowania

Starajmy się jednak nie przekraczać 400 mg kofeiny dziennie – według EFSA (2015) to ilość bezpieczna dla zdrowego dorosłego (jednorazowo do 200 mg, a w ciąży i podczas karmienia piersią do 200 mg dziennie). Znacznie większe dawki mogą doprowadzić do zatrucia, pociągając za sobą silne rozdrażnienie, wymioty, zaburzenia pracy serca, kłopoty z koncentracją i problemy z zaśnięciem. 400 mg to mniej więcej cztery filiżanki kawy – ile dokładnie, zależy od ziaren i metody parzenia (zobacz, ile kofeiny ma kawa). W takich ilościach możemy więc spokojnie rozkoszować się jej aromatem i smakiem. Objawy nadmiaru opisujemy we wpisie skutki uboczne kofeiny.

Zdjęcia według kolejności występowania w tekście: 1. Michael Prince 2. Carrinated 3. Stirling Noyes