Zielarstwo towarzyszy nam niemal od początków ludzkości. Dzisiejsza medycyna, choć wydaje się czymś zupełnie innym, ewoluowała właśnie ze sztuki ziołolecznictwa. Już pierwsi ludzie przykładali do skóry liście roślin, które miały wspomagać gojenie ran. Ich wiedza brała się z obserwacji i pewnie nie raz popełnili błąd, szukając odpowiedniego leku na gorączkę czy ból brzucha – ale to z takich prób wyrosła z czasem współczesna medycyna.
Początkowo rośliny tylko przykładano do skóry lub zjadano je, z czasem zaczęto je miażdżyć, by uzyskać sok albo suszyć, by przyrządzać napary (dziś wiele z nich pijemy po prostu dla smaku – jako herbaty ziołowe). Im więcej wiedziano o działaniu roślin, tym bardziej rozwijała się sztuka ziołolecznictwa - znachorki mieszały zioła, aby uzyskać najlepszy efekt. Medycyna powstała właśnie na bazie wiedzy ludzi parających się sztuką zielarstwa i ziołolecznictwa od pokoleń.
Choć w XX wieku w niektórych okresach i miejscach podchodzono do ziołolecznictwa z lekką pogardą, jako do przestarzałej formy leczenia i skupiano się na najnowszych odkryciach medycznych, to dzisiaj ten trend zdecydowanie się zmienił. Ziołolecznictwo jest szanowaną gałęzią medycyny i farmakologii.
Ziołolecznictwo w Starożytności
W Starożytności można wyodrębnić dwa podejścia do ziołolecznictwa - magiczne, polegające na przypisywaniu bardzo różnych, czasami wręcz nieprawdopodobnych właściwości roślinom, jak i naukowe, bazujące na obserwacji reakcji organizmu. Pierwsze, magiczne zastosowanie ziół, spotkać można było przede wszystkim w Starożytnej Asyrii oraz w Babilonii. Natomiast naukowe podejście do ziołolecznictwa prezentowali Starożytni Egipcjanie, Grecy i wreszcie Rzymianie.
W Starożytnej Grecji lecznicze mikstury sprzedawane były w miejscach zwanych apotheke, a przyrządzaniem ich parali się farmakopole. Zioła wykorzystywane były nie tylko w kuchni, ale także w medycynie oraz kosmetyce.
Zioła popularne w Starożytnym Rzymie
-
Bylica. Estragon, jedna z odmian bylicy, był popularną przyprawą rzymskich dań. Picie soku z bylicy miało zapewniać szczupłą sylwetkę. Wyciąg z rośliny dodawano do balsamów, które miały przyspieszać gojenie ran.
-
Cząber. Popularna przyprawa dodawana do potraw i sosów wykorzystywana była jako afrodyzjak.
-
Czosnek. Aby pozostać dłużej w zdrowiu, rzymscy legioniści otrzymywali codzienne racje czosnku do jedzenia. Napar z czosnku miał działać jak afrodyzjak.
-
Dziurawiec. Roślina powszechnie stosowana jako uniwersalna odtrutka na wszelkiego rodzaju trucizny. Legenda głosi, że król Pontu Mitrydates VI, który wielokrotnie stosował dziurawiec, nie był w stanie popełnić samobójstwa wypijając truciznę, ponieważ jego organizm był uodporniony. Dziś wiadomo, że dziurawiec wchodzi w interakcje z wieloma lekami, m.in. z antykoncepcją hormonalną – przy przyjmowaniu leków zapytaj lekarza.
-
Fenkuł. Kobiety stosowały roślinę jako środek zapobiegający tyciu.
-
Gorczyca. Znalazła zastosowanie zarówno w rzymskiej kuchni, jak i w starożytnym ziołolecznictwie - większość leków była tworzona na bazie gorczycy lub z jej dodatkiem.
-
Kocimiętka. Również roślina stosowana zarówno w kuchni, jak i uniwersalny składnik wielu leków.
-
Lawenda. Chyba najbardziej znana rzymska roślina, stosowana w kuchni oraz jako składnik starożytnych kosmetyków, ułatwiający utrzymanie higieny i pięknego zapachu.
-
Tymianek. Dodawany do potraw miał dodawać legionistom męskości. Z kolei paniom napar z tymianku miał pomagać w łagodzeniu kobiecych dolegliwości.
-
Pietruszka. Miała wzmacniać organizm i potencję Starożytnych Rzymian.
-
Szałwia. Picie naparu z szałwii miało gwarantować zdrowie. Starożytni wierzyli, że niweluje senność.
-
Werbena. Traktowana była jako najlepszy lek na rany powstałe w walce.
Średniowieczne ziołolecznictwo w zakonach
W średniowieczu leczenie ziołami było ryzykowne, ponieważ mogło być traktowane jako czary. O takie podejrzenia nie musieli się bać zakonnicy, dlatego też w zakonach i zgromadzeniach klasztornych, zarówno męskich, jak i żeńskich, powszechnie uprawiano zioła. Zakonnicy i zakonnice, w Polsce głównie zakonów benedyktyńskich, tworzyli lecznicze mikstury zarówno na użytek własny, jak i okolicznych mieszkańców.
Zależnie od miejsca, czasu jak i organizacji pracy zakonu, leki sprzedawane były w mieście lub w przyklasztornej aptece. Prawdopodobnie pierwszą apteką w Polsce, do której leki produkowano w zakonie, była apteka w Świdnicy, która powstała w 1281 roku. Zakonnicy leczyli chorych również w przyklasztornych szpitalach.
Zioła spopularyzowane dzięki średniowiecznym zakonom
-
kolendra,
-
lubczyk,
-
mięta,
-
rozmaryn,
-
ruta,
-
szałwia,
-
tymianek.
Magiczne lecznicze mikstury?
Ponieważ nie zawsze prości ludzie ufali zakonnikom lub nie mieli do nich dostępu, równolegle spopularyzowała się medycyna ludowa, opierająca się nie tylko na wiedzy dotyczącej faktycznego wpływu roślin na zdrowie, ale również na magicznych rytuałach, wierze w magię roślin i moc wypowiadanych słów. Tak popularność zyskały wszelkiej maści czarownice, znachorki, guślarze czy wróżbici. Tu nie tylko wypijanie naparu czy stosowanie maści przyrządzonej na bazie ziół miało pomóc, ale także okadzanie pomieszczeń konkretnymi roślinami lub wręcz noszenie ich przy sobie.
Jeśli sięgnąć by dzisiaj do starych ludowych przepisów na leki, można złapać się za głowę - wśród składników znajdziemy mysze uszy, jaskółcze gniazdo, paznokietki czy psie włosy. Czy dawniej leczono ludzi właśnie takimi specyfikami, gotowanymi w wielkim kotle przez czarownicę z zakrzywionym nosem? Nic bardziej mylnego. Te nazwy to po prostu ówczesne określenia konkretnych roślin. Przykładowo, pod określeniem “kozia broda” kryje się kozłek lekarski, a dawne “kocie nerki” to nic innego jak dzisiejsza koniczyna polna.
Współczesne ziołolecznictwo
Ziołolecznictwo jest dzisiaj ważną gałęzią farmakologii. Choć zioła często uważane są za łagodniejsze od leków, nie powinno się ich stosować bez konsultacji z lekarzem. Nieodpowiednie dawkowanie czy łączenie z innymi ziołami lub lekami może być niebezpieczne dla zdrowia. Wiele współczesnych leków bazuje właśnie na odpowiednio dobranych ziołach.
Popularne rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie
-
Aloes. Żel z liści od dawna stosuje się zewnętrznie, na skórę. Dziś to częsty składnik kosmetyków.
-
Anyż. W medycynie ludowej owoce anyżu stosowano przy kaszlu i wzdęciach. Dziś anyż znamy głównie jako przyprawę o słodkawym, korzennym aromacie.
-
Czosnek. W medycynie ludowej świeże główki czosnku stosowano przeciw bakteriom i pasożytom.
-
Koper. Herbatkę z owoców kopru tradycyjnie podawano przy wzdęciach, także małym dzieciom. Dziecku ziół nie podawaj jednak bez porady lekarza.
-
Lukrecja. Korzeń w medycynie ludowej stosowano przy kaszlu. Słodki smak zawdzięcza glicyryzynie – osoby z nadciśnieniem powinny unikać nadmiernego spożycia lukrecji.
-
Malwa czarna. Kwiaty malwy czarnej tradycyjnie stosowano przy podrażnieniach gardła. W medycynie ludowej uchodziła też za środek pobudzający menstruację, dlatego w ciąży nie stosuj jej bez porady lekarza.
-
Mięta. Napar z mięty tradycyjnie pito po obfitym posiłku. To jedno z najpopularniejszych ziół do picia na co dzień.
-
Rumianek. Kwiaty rumianku od dawna stosowano zarówno do picia, jak i do okładów.
To oczywiście zaledwie niewielka część powszechnie wykorzystywanych dzisiaj ziół. Jedne spożywa się surowe, inne wymagają zaparzania czy gotowania. Ponieważ nie wszystkie zioła można ze sobą łączyć, nie jest wskazane eksperymentowanie, jeśli nie posiada się odpowiedniej wiedzy. Poniżej kilka ziół, które tradycyjnie trzymano w domowej apteczce. Napar z nich łatwo przygotować, ale przy dolegliwościach – zwłaszcza u dzieci, w ciąży albo gdy przyjmujesz leki – najpierw zapytaj lekarza lub farmaceutę.
Zioła z tradycyjnej domowej apteczki
-
Szałwia. Napar ma wyrazisty, lekko gorzki smak; tradycyjnie używano go też do płukania gardła.
-
Rumianek. Napar ma łagodny, lekko jabłkowy aromat.
-
Mięta pieprzowa. Zawiera mentol, który nadaje naparowi chłodzący, orzeźwiający smak.
-
Koper włoski. Napar z owoców ma słodkawy, anyżowy smak.
-
Kwiat lipy. Napar o słodkawym, kwiatowym zapachu – jeden z klasycznych polskich naparów ziołowych.
-
Malina. Napar z suszonych owoców ma owocowy, lekko kwaśny smak; tradycyjnie pity zimą, na rozgrzanie.
- Melisa. Napar ma łagodny, cytrynowy aromat.
Jak przygotować dobry napar z ziół i które zioła wybrać na co dzień, opisujemy w osobnym poradniku.